Palesiteni Gordon B. Hinckley
Ka ko e faʻa fakamolemole ʻi he ʻofa mo e kātaki fuoloá, ʻokú ne fakahoko ʻe ia ha mana ʻoku ʻikai toe hoko ʻi ha founga kehe.
Siʻoku ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ʻoku ou fakafetaʻi ki he Tamai Hēvaní ʻi hono fakatolonga ʻeku moʻuí ke u kau atu ki he ngaahi taimi faingataʻa ko ʻení. ʻOku ou fakafetaʻi kiate Ia ʻi he faingamālie ke tokoní. ʻOku ʻikai ha meʻa te u fakaʻamua, ka ke fakahoko pē ʻa e meʻa kotoa te u lavá ke ʻunuakiʻi ʻaki e ngāue ʻa e ʻEikí ʻi hono tokoniʻi Hono kakai faivelelngá pea nofo melino mo hoku kaungāʻapí.
Ne u toki folaua ʻa e māmaní ʻi ha maile nai ʻe 25,000 ke ʻaʻahi ki ʻAlasikā, Lūsia, Kōlea, Taiuani, Hongo Kongo, ʻInitia, Keniā pea mo Naisīlia ʻa ia ne mau fakatapui ai ha temipale foʻou. Ne mau fakatapui foki mo e Temipale ʻo e Matātahi Niupooti Kalifōniá. Ne u toki foki mai mei hono fakatapui ʻo e temipale Haʻamoá, ʻa ia ʻoku maile ia ʻe 10,000 tupu. ʻOku ʻikai ke u saiʻia he fefolauʻakí, ka ko hoku lotó ke u aʻutonu atu ki hotau kakaí ʻo fakahaaʻi ʻeku houngaʻiá mo fai ha fakalotolahi pea mo fai ʻeku fakamoʻoni ki hono fakaʻotua ʻo e ngāue ʻa e ʻEikí.
ʻOku ou faʻa fakakaukau ki ha maau ne u faʻa lau he kuohilí. ʻOku peheni ia:
Tuku muʻa ke u nofo ha fale ʻi he veʻehalá
ʻOku fefonongaʻaki holo ai e faʻahinga ʻo e tangatá—
ʻA e kau tangata lelei mo e kau tangata faihalá,
ʻA ia ʻoku nau lelei mo kovi hangē ko kitá.
He ʻikai te u heka he sea ʻo e fakaʻalumá
Pe te u fakaanga ki he kau tangatá—
Kae tuku pē muʻa ke u nofo ʻi ha fale he veʻehalá
Peá u hoko pē ko ha kaungāmeʻa ki he tangatá.
(Sam Walter Foss, “The House By the Side of the Road,” ʻi he James Dalton Morrison, ed., Masterpices of Religious Verse [1948], 422).
Ko e ongo ia ʻoku ou maʻú.
ʻOku fai ʻe he hoholo ʻo motuʻá ha meʻa ki he tangatá. Hangē ʻokú ne toe fakaʻilo mai e fie maʻu ʻo e angaʻofá, angalelei mo ha faʻa kātakí. ʻOkú ne fakaʻamu mo lotua ʻe nofo melino fakataha ʻa e tangatá ʻo ʻikai ha tau, fekeʻikeʻi, fakakikihi pe fepakipaki. ʻOku toe lahi ange ʻene ʻilo ki he ʻuhinga ʻo e Fakalelei ʻa e Huhuʻí, loloto ʻo ʻEne feilaulaú pea mo e houngaʻia ʻi he ʻAlo ʻo e ʻOtuá ne foaki ʻEne moʻuí koeʻuhí ko kitautolú.
ʻOku ou fie lea he ʻahó ni ʻo fekauʻaki mo e faʻa fakamolemolé. ʻOku ou tui mahalo ko e ʻulungāanga fisifisimuʻa taha mo fiemaʻua taha ia he māmaní. ʻOku lahi fau ʻa e angakoví mo e ngaohikoviá, taʻe faʻakātakí mo e tāufehiʻá. ʻOku hoko ko ha fie maʻu vivili ʻa e fakatomalá mo e faʻa fakamolemolé. Ko e tefitoʻi moʻoni maʻongoʻonga ia ʻoku fakatou fakamamafaʻi mai he folofola ʻo e kuonga muʻá mo onopōní.
ʻI he kotoa ʻo ʻetau ngaahi tohi folofola toputapú, ʻoku ʻikai ha talanoa ʻo e fakamolemolé ʻe toe fakaʻofoʻofa ange he talanoa ʻo e foha maumau-koloá, ʻa ia ʻoku hā he vahe 15 ʻo e tohi ʻa Luké. ʻOku totonu ke faʻa lau mo fakalaulauloto ki ai e taha kotoa.
“Pea kuo fakaʻosi ʻe ia [foha maumau koloá] kotoa pē, naʻe tō ʻa e honge lahi ki he fonua ko iá; pea hoko ia ʻo fiekaia.
“Pea ʻalu ia ʻo nofo ki he tangata ʻe toko taha ʻo e fonua ko iá, peá ne fekau ia ki hono potufonuá ke tauhi ʻa e fanga puaká.
“Pea naʻe feinga ia ke fakamākona ʻaki ʻa e ngeʻesi naʻe kai ʻe he fanga puaká; he naʻe ʻikai ha taha ʻe foaki kiate ia.
“Pea kuo poto ia, peá ne pehē, ʻoku toko fiha ʻa e kau tamaioʻeiki totongi ʻa ʻeku tamaí kuo lahi mo toe ʻenau maá, ka ʻoku ou mate ʻi he fiekaiá!
“Te u tuʻu hake ʻo ʻalu ki heʻeku tamaí, pea te u pehē kiate ia, Tamai, kuó u fai angahala ki he langí, pea ʻi ho ʻaó,
“Pea ʻoku ʻikai te u kei ʻaonga ke ui ko ho foha; ka ke tuku au ke u tatau mo ha taha ʻi hoʻo kau tamaioʻeiki totongí.
“Pea naʻe tuʻu hake ia, ʻo ʻalu ki heʻene tamaí. Ka ʻi heʻene kei mamaʻo ʻaupitó, naʻe mamata ʻa ʻene tamaí kiate ia, pea manavaʻofa mo lele pea fāʻofua ia ʻo ʻuma kiate ia.
“Pea pehē ʻe he fohá kiate ia, Tamai, kuó u fai angahala ki he langí, pea ʻi ho ʻaó, pea ʻoku ʻikai te u kei ʻaonga ke ui ko ho foha” (Luke 15:14–21).
Pea naʻe fekau ʻe he tamaí ke fai ha kātoanga kai pea ʻi he lāunga hono foha ʻe tahá, naʻá ne pehē kiate ia: “Naʻe taau ʻemau fakafiefia mo nēkeneká; he ko ho tehina ʻeni naʻe maté, ka kuo toe moʻui ia; pea naʻe molé, ka kuo ʻilo ia” (Luke 15:32).
ʻI he taimi kuo fai ai ha fehālaaki pea hoko mai mo e fakatomalá mo e faʻa fakamolemolé, ko e moʻoni ko e tokotaha naʻe molé kuo ʻilo ia, pea ko ia naʻe maté kuo toe moʻui.
Meʻa fakaʻofoʻofa moʻoni ko e ngaahi tāpuaki ia ʻo e ʻaloʻofá mo e faʻa fakamolemolé.
Naʻe hanga ʻe he Palani ʻa ʻAmelika ki hono fakaakeake ʻo ʻIulope hili e Tau Lahi ʻa Māmani Hono II, fakataha mo e ngaahi tokoni paʻanga ʻe laui milioná, ʻo tokoniʻi ʻa ʻIulope ke tuʻu ʻiate ia pē.
ʻI Siapani, hili e tau tatau pē, ne u mamata ai ki ha ngaahi fale ngaohiʻanga ukamea lalahi, pea naʻe tala mai kiate au ko e ʻomi e paʻanga ko iá mei ʻAmelika, ko e fili ki muʻa ʻo Siapaní. ʻOku toe lelei ange ʻa e māmani ko ʻení, tupu mei ha faʻa fakamolemole ʻa ha puleʻanga angaʻofa, ki hono ngaahi fili he kuohilí.
Naʻe akoʻi mai ʻe he ʻEikí ʻi he Malanga he Moʻungá:
“Kuo mou fanongo naʻe lea pehē, ke totongiʻaki ʻa e mata ʻa e mata, mo e nifo ʻa e nifo:
“Ka ʻoku ou tala atu kiate kimoutolu, ke ʻoua naʻa mou talia ha taha angakovi: ka ko ia te ne sipiʻi ho kouʻahe toʻomataʻú, fulihi atu foki kiate ia ho kouʻahe ʻe tahá.
“Pea kapau ʻe loto ha taha ke fakamaau koe, ka ne maʻu ai ho kofutuʻá, tuku ke ne maʻu mo ho pulupulú foki.
“Pea ko ia ʻe fakafiuʻi koe ke mo ō mo ia ʻi he maile ʻe tahá, ʻalu mo ia ʻi he maile ʻe ua.
“Foaki kiate ia ʻoku kole kiate koé, pea ʻoua naʻa fulituʻa kiate ia ʻoku fie nō meiate koé.
“Kuo mou fanongo naʻe lea pehē, ke ke ʻofa ki ho kaungāʻapí kae fehiʻa ki ho filí.
“Ka ʻoku ou tala atu kiate kimoutolu, ʻofa ki homou ngaahi filí, tāpuakiʻi ʻa kinautolu ʻoku kapeʻi ʻa kimoutolú, fai lelei kiate kinautolu ʻoku fehiʻa kiate kimoutolú, pea hūfia ʻa kinautolu ʻoku faikovi mo fakatanga kiate kimoutolú” (Mātiu 5:38–44).
Ko ha ngaahi lea mālohi ia.
ʻOku mou pehē te mou lava ʻo muimui ki he pole ko iá? Ko e folofola tonu ia ʻa e ʻEikí pea ʻoku ou tui ʻoku ʻuhinga fakatāutaha ia kiate kitautolu.
Naʻe ʻomi ʻe he kau tangata tohí mo e kau Fālesí kia Sīsū ha fefine feʻauaki ke nau lava ʻo fakahalaiaʻi ai Ia:
“Ka naʻe tulolo hifo ʻa Sīsū pea tohi ʻaki hono tuhú ki he kelekelé, [ʻo hangē naʻe ʻikai ke ne ongoʻi ʻenau leá].
“Pea ʻi heʻenau kei fehuʻi pē kiate iá, naʻe tuʻu ki ʻolunga ia ʻo ne pehē kiate kinautolu, ko ia ia ʻiate kimoutolu ʻoku taʻeangahalá, ke lī ʻe ia ʻa e fuofua maká ki ai.
“Pea toe tulolo ia ʻo tohi ki he kelekelé.
“Pea ko kinautolu naʻe fanongo aí, ʻi he valokia ʻa kinautolu ʻe honau ʻatamaí, naʻa nau taki taha ʻalu ki tuʻa, ʻo fuofua fai mei he ki muʻa ʻo aʻu ki he kimui, pea toe toko taha ʻa Sīsū kae tuʻu ʻa e fefiné ʻi loto.
“Pea kuo tuʻu hake ʻa Sīsū, ʻo ʻikai mamata ki ha taha ka ko e fefiné pē, pea pehē ʻe ia ki ai, Fefine, ko e fē ʻa kinautolu naʻa nau fakaʻiloʻi koé? ʻOku ʻikai fakahalaiaʻi koe ʻe ha taha?
“Pea pehē ʻe ia, ʻEiki, ʻoku ʻikai ha taha. Pea talaange ʻe Sīsū kiate ia, Pea ʻoku ʻikai te u fakahalaiaʻi koe: ʻalu pea ʻoua ʻe toe faiangahala” (Sione 8:6–11).
Naʻe faiako ʻa e Fakamoʻuí ʻo fekauʻaki mo hono tuku ʻo e toko hivangofulu mā hivá, kae kumi mai e sipi heé, koeʻuhí kae lava ke hoko mai ʻa e fakamolemolé mo e totongi huhuʻí.
Naʻe pehē ʻe ʻĪsaia:
“Fufulu ʻa kimoutolu, ʻo ngaohi ke mou maʻa; hiki ke mamaʻo meiate au ʻa e kovi ʻo hoʻomou faiangá; tuku ʻa e faikoví;
“Ako ke mou fai lelei; kumi ki he angatonú, tokoniʻi ʻa kinautolu kuo fakamālohiʻí, fakamaau ki he tamai maté, langomakiʻi ʻa e fefine kuo mate hono ʻunohó.
“ʻOku pehē ʻe [he ʻEikí], “Mou haʻu pea ke tau alea fakataha; he neongo ʻa e tatau ʻo hoʻomou angahalá mo e kula ʻahoʻaho, ʻe hoko ia ke hinehina ʻo hangē ko e ʻuha hina ekiakí; kapau ʻoku kulokula ia ʻo hangē ko e kula mumuú; ʻe tatau mo e fulufuluʻi sipí” (ʻĪsaia 1:16-18).
Ko e fakahaaʻi e tumutumu ʻo e ʻofa ʻa e Fakamoʻuí he taimi naʻá Ne tangi ai Heʻene mamahi ke maté, “ʻE Tamai, fakamolemoleʻi ʻa kinautolu; he ʻoku ʻikai te nau ʻilo ʻa ia ʻoku nau faí” (Luke 23:34).
Kuo pehē ʻe he ʻEikí ʻi ha fakahā ʻi hotau kuongá ni:
“Ko ia ʻoku ou pehē kiate kimoutolu, ʻoku totonu ke mou fefakamolemoleʻaki, he ko ia ia ʻoku ʻikai te ne fakamolemoleʻi hono tokouá ʻi heʻene ngaahi angahalá, ʻoku halaia ia ʻi he ʻao ʻo e ʻEiki; he ʻoku nofo ʻiate ia ʻa e angahala lahi ange.
“Ko au ko e ʻEikí, te u fakamolemoleʻi ʻa ia ʻoku ou loto ke fakamolemoleʻí, ka ʻoku ʻekeʻi meiate kimoutolu ʻa hoʻomou fakamolemoleʻi ʻa e kakai kotoa pē” (T&F 64:9–10).
Kuo fai mai ʻe he ʻEikí ha talaʻofa fakaofo. Naʻá Ne pehē: “Ko ia ia kuó ne fakatomala mei heʻene ngaahi angahalá, ʻoku fakamolemoleʻi ia; pea ko au ko e ʻEikí ʻoku ʻikai te u toe manatu ki ai” (T&F 58:42).
ʻOku tokolahi ha kakai ʻi hotau kuongá ʻoku nau loto fiemālie ke fakamolemoleʻi mo fakangaloʻi. ʻOku tangi ʻa e fānaú pea loʻimataʻia ʻa e uaifí koeʻuhí ko hono hokohoko ʻohake ʻe ha ngaahi tamai mo ha husepāniti ʻa e fanga kiʻi tōnounou ʻoku ʻikai mahuʻingá. Pea ʻoku tokolahi fau ha kakai fefine ʻoku nau ʻafaʻi ke ngali lahi ha fanga kiʻi tōnounou iiki ʻi he leá pe ngāué.
ʻI ha taʻu he kuohilí, ne u kosiʻi ai ha fakamatala mei he nusipepa Deseret Morning News, naʻe hiki ʻe Sei ʻĪveniseni. Kuó ne fakangofua mai pea te u lau atu hano konga. Naʻá ne tohi ʻo pehē:
“Ko e hā e ongo te ke maʻu ki ha tamasiʻi naʻá ne hanga mei ha kā naʻe lele oma, ʻo tolongi e sioʻata ʻo e kā naʻá ke fakaʻuli aí, ʻaki ha fuʻu pīpī ʻaisi pāuni ʻe 20? Ko e hā e ongo te ke maʻú, hili hoʻo kātekina ha tafa houa ʻe ono ne fakaʻaongaʻi ki ai ha kongokonga ukamea ke fakapipiki ʻaki ho matá, pea hili iá te ke fakaakeake ʻi ha taʻu lahi ki muʻa peá ke toki foki ki he tuʻunga anga-mahení—pea ʻoku totonu pē ke ke fakafetaʻi naʻe ʻikai ke ke mate pe maumau ʻaupito ho ʻutó?
“Pea ko e hā e ongo te ke maʻu hili hoʻo ʻiloʻi ko e pīpī naʻe tolongi ʻaki koé naʻe maʻu ia tupu mei ha kaihaʻasi ʻe he kau faihiá ha kaati fakamoʻua ʻo nau fakatau tavale ʻaki, ke maʻu pē ʻenau fiefiá? . . .
“Ko e faʻahinga hia palakū ʻeni ʻoku fakaʻaiʻai e kau politikalé ke maʻu hanau tuʻungá, tupu mei heʻenau palōmesi ke toe fakafefeka ange ʻa e tautea ki he faihiá. Ko e faʻahinga meʻa ia ʻokú ne ueʻi e kau faʻu laó ke nau feʻauʻauhi pe ko hai te ne fuofua fokotuʻu mai ha lao foʻoú ʻe toe fakalahi ai hono tautea ʻa kinautolu ʻoku fakaʻaongaʻi ha faʻahinga manupuna ʻaisi ki he faihiá.
“Naʻe toe fakaongo mai ʻe he nusipepa Taimi ʻo Niu ʻIoké ha lea e loea ʻa e puleʻangá ʻo pehē ko e faʻahinga hia ʻeni ʻoku ongoʻi ʻe kinautolu ʻoku lavetukiá, ʻoku ʻikai ha tautea ia ʻe mamafa feʻunga. Naʻá ne pehē, ‘Naʻa mo e maté, ʻoku ʻikai pē ke nau fiemālie ai.’
“He ko e meʻa ia naʻe makehe ai ʻa e meʻa tonu ko ʻeni naʻe hokó. Ko e tokotaha laveá ko Vikatōlia Lauvulo, ko ha pule ngāue taʻu 44 ʻi ha kautaha tānaki moʻua, he naʻe mahuʻingaʻia ange ia ʻi hono fakahaofi e moʻui ʻa Laieni Kāsinga, ko e tokotaha naʻá ne ʻohofi iá, ʻo laka ia ʻi heʻene feinga sāuní. Naʻá ne vili kikihi ki he kau talatalaakí ke ʻomi ha fakamatala fekauʻaki mo Laieni, anga ʻene moʻuí mo e founga ʻo ʻene tupu haké, mo e alā meʻa pehē. Pea toki vilitaki leva ʻa Vikatōlia ke fai ha kole tautapa maʻá e fakaʻiloa ko Laiení. ʻE lava ke ngāue pōpula māhina ʻe ono ʻa Kāsinga ʻi he pilīsone fakakoló pea maluʻi angalelei ki tuʻa ʻi ha taʻu ʻe nima ʻo kapau ʻe tali halaia ki ha tukuakiʻi ʻoku maʻamaʻa angé.
“Kapau naʻe halaia ʻi he fakapō teuakí—ʻa e tukuakiʻi ne mei taau mo e hia naʻá ne faí—naʻá ne mei ngāue pōpula ʻi ha taʻu ʻe 25 pea ʻe toki foki mai ki he sosaietí kuó ne motuʻa ʻo ʻikai toe lava ha meʻa.
“Ka ko e konga pē ʻeni ia ʻo e talanoá. Ko e toengá, ʻa e meʻa ne hoko ʻi falehopó, ʻa e konga fakaofo tahá.
“Fakatatau ki ha fakamatala ʻa e nusipepa New York Post, naʻe lue momou atu pē ʻa Kāsinga ki he feituʻu ne tangutu ai ʻa Lauvulo he fale hopó ʻo ne fanafana ʻo ne tangi mo kole fakamolemole ange ki he fefiné. ‘ʻOku ou kole fakamolemole atu he meʻa ne u fai kiate koé.’
“Naʻe tuʻu ki ʻolunga ʻa Lauvulo pea fāʻofua leva ʻa e taha laveá ki he taha faihiá ʻo na fetāngihi. Naʻe amoamohi pē ʻe he fefiné ʻa hono ʻulú mo milimili hono tuʻá ʻi he tangi halotulotu e tamasiʻí ni pea pehē ʻe kinautolu ne sio tonu aí mo ha faiongoongo mei he Times, naʻe pehē ange ʻe he fefiné ni, “Oku sai pē ia. ʻOku ou loto pē ke ʻai hoʻo moʻuí ki he tuʻunga lelei taha ʻe lava ke aʻu ki aí.’ Fakatatau mo e ngaahi fakamatalá, naʻe fiu fakamaʻumaʻu e tangi ʻa e kau loea talatalaaki loto fefeká, mo e kau faiongoongó” (“Forgiveness Has Power to Change Future,” Deseret Morning News, August 21, 2005, p. AA3).
Ko ha talanoa maʻongoʻonga ia, he naʻe hoko tonu pea naʻe hoko ʻi he kolo ko Niu ʻIoké, ʻoku lahi ai e faihiá. Ko hai ʻe toe kehe ʻene ongó, ka ko ha tanganeʻia pē he fefiné ni ʻi heʻene fakamolemoleʻi ʻa e talavou naʻá ne mei tāmateʻi iá?
ʻOku ou ʻiloʻi ko ha meʻa pelepelengesi ʻeni ʻoku ou lea ki aí. ʻOku ʻi ai ha kau faihia lalahi ʻoku fie maʻu ia ke fakahū pilīsone. ʻOku ʻi ai ha ngaahi hia fakalilifu hangē ko e tāmaté mo e tohotohó, ʻoku fie maʻu ia ke tautea fefeka. Ka ʻoku ʻi ai ha niʻihi ʻe lava ke haofakiʻi kinautolu mei he ngāue pōpula taʻu lahí koeʻuhí pē ko ha tōʻonga fakavalevale mo taʻe fakaʻatuʻi. Ka ko e faʻa fakamolemole ʻi he ʻofa mo e kātaki fuoloá, ʻokú ne fakahoko ʻe ia ha mana ʻoku ʻikai toe hoko ʻi ha founga kehe.
Ko e Fakalelei maʻongoʻongá, ko e tūmutumu ia ʻo e faʻa fakamolemole. He ʻikai teitei malava ke mahino kiate kitautolu ʻa hono mafatukituki ʻo e Fakalelei ko iá. ʻOku ou ʻiloʻi pē naʻe hoko, pea naʻe fai ia maʻataua. Naʻe tōtuʻa fau e mamahí, tauhaʻa mo e faingataʻá he taimi naʻe feilaulauʻi ai ʻe he Fakamoʻuí ʻEne moʻuí koeʻuhí ko e angahala ʻa e faʻahinga kotoa ʻo e tangatá.
ʻOku fakafou ʻiate Ia ʻetau maʻu ʻa e faʻa fakamolemolé. ʻOku fakafou ʻiate Ia e hoko mai ha talaʻofa pau ʻe tāpuekina e tangata kotoa pē ʻaki e ngaahi tāpuaki ʻo e fakamoʻuí mo e toetuʻu mei he maté. ʻOku fakafou ʻiate Ia mo ʻEne feilaulau maʻongoʻonga mo mahuʻinga faú, ʻa ʻetau maʻu e faingamālie ki he hakeakiʻí mo e moʻui taʻengatá, ʻo ka tau ka talangofua.
Fakatauange pē ʻe tokoniʻi kitautolu ʻe he ʻOtuá ke tau toe angaʻofa ange, ʻo fakahaaʻi ha kātaki ʻoku lahi angé pea mo loto fiemālie ke feilaulau lahi ange pea ala hifo ʻo tokoniʻi ʻa e kau angahala ka kuo nau fakahaaʻi mai e fua ʻo e fakatomalá, ke tuku ʻa e ʻita fakamolokaú pea ʻoua ʻe toe tafunaki kinautolú. Ko ʻeku lotú ia, ʻi he huafa toputapu hotau Huhuʻi ko Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.