HANGA ATU KI MUʻA ʻI HE TUI
ʻEletā Merrill J. Bateman
ʻO e Kau Palesitenisī ʻo e Kau Fitungofulú
Faeasaiti ʻa e CES maʻá e Kakai Lalahi Kei Talavoú • 5 Māʻasi, 2006 ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí
Siʻi ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ko e meʻa fakafiefia ke u toe haʻu ki he Senitā Meliotí ʻo mamata atu kiate kimoutolu ʻoku tau fakataha heni he pōní. Ka ʻoku toe fakaʻofoʻofa ange ʻa ʻeku ʻiloʻi ko ia ʻoku lau mano ha niʻihi ʻi māmani ʻoku nau fakatahataha ki ha ngaahi feituʻu kehekehe—mahalo pē ki ha lau kilu. Ne ma ʻi ʻĀsenitina mo ʻUlukuai mo Sisitā Peitimani he uike kuo ʻosí, pea ʻokú ma ʻiloʻi pē te nau mamata mai ki he fakamafola ko ʻení ʻi he efiafi Sāpate hoko maí. ʻOku fakatahataha e kakaí ʻi he feituʻu kotoa pē pea ʻokú ne fakaʻaliʻali mai ʻe ia ʻa e tui ʻoku nau maʻú.
ʻI ʻAokosi ʻo e 2005 naʻe fakatukupaaʻi ai ʻe Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī ʻa e “kāingalotu ʻo e Siasí he funga ʻo e māmaní mo e . . . ngaahi kaungāmeʻa he feituʻu kotoa pē ke nau lau pe toe lau ʻa e Tohi ʻa Molomoná.” Naʻá ne fakaʻosi ʻene fakatukupaá ʻaki ha talaʻofa: “ʻE hoko mai ki hoʻo moʻuí pea ki homou ʻapí ha konga lahi ange ʻo e Laumālie ʻo e ʻEikí, ha tukupā ʻoku mālohí ke ʻaʻeva ʻo talangofua ki heʻene ngaahi fekaú, pea mo ha fakamoʻoni mālohi ange ki he moʻoni mo e moʻui ʻa e ʻAlo ʻo e ʻOtuá.”1
Naʻe vave mo toko lahi e kakai ne nau tali e ui ko ʻeni mei he palōfitá. Naʻe kamata lau ʻe he kakai he feituʻu kotoa pē ʻa e tohí—ʻi ʻapi, ʻi he vakapuná, ʻi he maʻu meʻatokoni hoʻataá, ʻi he ʻā hake he pongipongí mo e ki muʻa pea mohe he poʻulí. Mahalo ko e kakai ne nau lau e Tohi ʻa Molomoná he konga ki mui ʻo e 2005, ne toko lahi ange ia ʻi ha toe kuonga he hisitōliá. ʻI he ngaahi māhina siʻi kuo hilí ne heka vakapuna ai haku kaumeʻa mei Niu ʻIoke ki Sōleki Siti. Naʻá ne fakatokangaʻi ai ha kakai toko lahi ne nau lau e tohí ni. ʻI lotomālie he vaká, naʻá ne fakatokangaʻi ha toko ua ʻoku fehangaaki hona seá ʻokú na fakatou lau pē e Tohi ʻa Molomoná, peá ne kiʻi tuʻu siʻi hifo ke vakai pe naʻe ngata ʻi fē ʻena laú. Naʻá ne malimali heʻene vakai hifo naʻá na ʻi he peesi tatau pē.
Ne u folau atu mo ʻEletā Lisiate G. Sikoti ki ʻAfilika ʻi Nōvema ʻi ha fatongia. ʻI ha fakataha lotu he efiafi Sāpaté ʻa ia ne kau ki ai ha kāingalotu ʻe toko 2,000 tupu he Senitā Fakasiteiki ʻi ʻAkalā Kaná, ne fehuʻi ange ai ʻe ʻEletā Sikoti pe ko e toko fiha ne nau lau e Tohi ʻa Molomoná. Naʻe meimei hiki e nima kotoa. Hili mei ai ha ʻaho ʻe 10, ne u feʻiloaki ai mo ha Kāingalotu mo e kaungāmeʻa ʻe toko 200 ʻi Talesi Salami ʻi Tanisāniá. Ne u fai e fehuʻi tatau. Ne laka he vahe tolu ʻe uá ne hikinima. Ne u ʻilo he ʻosi e fakatahá ko e toenga vahe tolu ʻe tahá ko ha kau fiefanongo. Ko ia he taimi ní, ko e toko fiha ne mou lau e Tohi ʻa Molomoná he 2005? ʻI heʻeku vakai atu ki he haʻofangá, naʻe meimei ke hiki e nima kotoa pē, pea ʻoku ou tui ʻoku pehē pē ʻi Losi ʻEniselesi, Niu ʻIoke, Felengifeeti, Tokiō, Sāo Paulo, Mekisikou Siti, mo ha ngaahi feituʻu kehe ʻoku mou fakataha ai he efiafí ni. Ko ha tali maʻongoʻonga ia ki he tukupā ʻa e palōfitá.
Ne u fai foki ki he tukupā ko ʻení ʻo lau e tohí. Ne u aʻusia ai e ngaahi talaʻofa ne fai ʻe Palesiteni Hingikelií. Ne u ongoʻi lahi ange e Laumālié, mo ha fakamoʻoni ʻoku mālohi angé pea mo ha fakapapau lahi ange ke ʻaʻeva ʻi he hala ʻo e ʻEikí. Tuku muʻa ke u kiʻi vahevahe atu he pooni ha ʻilo ne u maʻu mei he Tohi ʻa Molomoná lolotonga ʻeku lau ia he taʻu kuo ʻosí.
Ko ha Fakamoʻoni Mālohi Ange ki he Tohi ʻa Molomoná
Ne fuoloa ʻeku ʻilo ʻoku fekauʻaki e vahe 5 mo e 32 ʻo ʻAlamaá mo e kaveinga tatau pē—ʻa ia ko e tuí. Neongo ia, naʻe ʻikai ke u fakatokangaʻi hono fakataumuʻa mai e ongo malangá ni ki hona taki taha haʻofanga kakai, tālunga mo ʻeku toki lau ia ʻi he taʻu kuo ʻosí. Ko e kau fanongo he ʻAlamā vahe nimá, ko e kāingalotu ia ʻo e Siasí ʻi Seilahemalá (vakai, ʻAlamā 5:2). Ko e hetikuota ʻeni ʻo e Siasí pea ʻe lava pē ke pehē naʻe ʻiloʻi ʻe he kāingalotú ʻa e tokāteliné. ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ko e kau fanongo he vahe 32, ko e kau Sōlami masiva ia ne tuli kinautolu ʻe he kau tuʻumālié mei he ngaahi falelotú. Naʻe hē ʻa e kakai he fonuá ni mei he moʻoní (vakai, ʻAlamā 31:12–17). Neongo naʻe anga fakatōkilalo ʻa e kau masivá mo nau fieako, ka ko ha kau fiefanongo kinautolu ne fie maʻu ke akoʻi ki ai e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí.
ʻOku loloto mo fihituʻu e malanga ʻa ʻAlamā he vahe 5 ki he kāingalotu ʻi Seilahemalá. ʻOku fakahā mai ʻe he ngaahi fehuʻi naʻá ne faí ne nau ʻosi maheni mo e tokāteliné pea ʻiloʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. He ka ne ʻikai, ʻoku ʻikai ʻuhingamālie ʻa e fehuʻí pea faingataʻa ke tali. Ko e taumuʻa ʻo e ʻū fehuʻí ke ueʻi e kāingalotu ʻi Seilahemalá ke nau toe vakaiʻi mo fakafoʻou ʻenau tui ki he ʻEikí mo Hono mālohi ke huhuʻi ʻa kinautolú. Fanongo mai ki he ngaahi fehuʻí (vakai, ʻAlamā 5:14–15):
- • Kuo fanauʻi fakalaumālie ʻa kimoutolu ʻi he ʻOtuá?
- • Kuo mou maʻu Hono tataú ʻi homou matá?
- • Kuo mou aʻusia e fuʻu liliu ko ʻení ʻi homou lotó?
- • ʻOku mou fakahaaʻi nai ha tui ki he huhuʻi ne fai ʻe Ia naʻá Ne fakatupu kimoutolú?
- • ‘Oku mou sio atu koā ʻaki ʻa e mata ʻoku tui ʻo vakai ki he sino fakamatelié ni kuo fokotuʻu ʻi he anga taʻe faʻamaté ke tuʻu ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá ke fakamāuʻi ʻo fakatatau ki he ngaahi ngāue kuo fai ʻi he sino matelié?
Ke tau fakahoungaʻi mo tali e ʻū fehuʻí ni, kuo pau ke tau ʻiloʻi mo tui ki he feilaulau fakalelei ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, aʻusia ʻa hono fakamaʻa ʻaki e vaí mo e afí, maʻu e ngaahi fua ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, pea tui ki he toetuʻu ʻo e sino fakaemāmaní. ʻOku ʻikai ko ha malanga ʻeni ki he kakai foʻoú, ka ki he kāingalotu kuo fakavaʻe lelei he Siasí.
ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ʻoku akoʻi ʻe ʻAlamā ki he kau fiefanongo Sōlamí ʻa e ngaahi tefitoʻi faʻunga ʻo e tuí—ʻa e founga ʻoku kamata pea tupulaki ai ʻa e tui kia Kalaisí. ʻOku fuʻu mahino e malanga he vahe 32 ʻo fekauʻaki mo e founga ke langaki ʻaki e tuí, ʻa ia ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he kau faifekaú he ʻahó ni ke akoʻi ki he kau fiefanongó ʻi he founga hono fakatupulaki ha fakamoʻoní. ʻOku kamataʻaki ia ʻa e “holi ke tuí.” Pea ʻoku tō leva ʻe ha taha e tengaʻi ʻakaú, ʻa ia ko e folofola ʻa e ʻOtuá, ʻi hono lotó ʻi heʻene fekumi he folofolá, fanongo ki he lea ʻa e kau palōfitá, lotu ke fakapapauʻi mai e moʻoni ʻo e ongoongoleleí, ʻalu ki he lotú, pea mo e talangofua ki he ngaahi fekaú. ʻOku pehē ʻe ʻAlamā ko e olá, ko ʻene kamata ke tupu ʻi he lotó, ko e fakamaama ʻo e ʻatamaí, mo ha ongoʻi māfana ʻi he lotó (vakai, ʻAlamā 32:28). Ko e kamataʻanga ʻeni ʻo e fakamoʻoní—ʻa ia ʻoku lelei ʻa e tengá. ʻE lava ke maʻu ha fakamoʻoni ʻe ha taha ʻoku holi fakamātoato ke ne ʻiloʻi, kapau te ne muimui ki he ngaahi akonaki
ʻa ʻAlamā he vahe 32.
Hili hono fakamatalaʻi e founga ki hono langaki ʻo e tuí, naʻe hoko atu leva ʻa ʻAlamā ki he fehuʻi ʻi he vahe 32: “ʻO ka hili ange hoʻomou ʻahiʻahiʻi ʻa e maama ko ʻení, ʻoku haohaoa koā ʻa hoʻomou ʻiló?” (ʻAlamā 32:35). ʻIkai—he ko ʻene toki kamatá pē ʻeni (vakai, ʻAlamā 32:36). Kuo tupu ʻa e tengá ka ʻoku kei siʻisiʻi pē. ʻOku fakamatalaʻi ʻe ʻAlamā ʻo pehē kapau ʻe hokohoko atu e faivelenga ʻa ha taha, ʻoku tupu e kiʻi tengaʻi ʻakaú ʻo hoko ko ha fuʻu ʻakau lahi. Ko e ʻakau hā ia? Ko e ʻakau ʻo e moʻuí! (vakai, ʻAlamā 32:41). Ko e ʻakau ko ʻení ko ha fakataipe ia ʻo e ʻofa ʻa e ʻOtuá ki Heʻene fānaú, ʻo fakahaaʻi ʻi he hifo ʻa Hono ʻAló ki he māmaní mo fakahoko e feilaulau fakaleleí (vakai, 1 Nīfai 11:9–33; Sione 3:16).
ʻOku akoʻi ʻe ʻAlamā ki he kau Sōlamí ko e taimi ʻoku tupu loloto ai ʻa e fuʻu ʻakaú ʻi honau laumālié, te nau kai ʻi hono fuá pea ʻikai toe fiekaia pe fieinua (vakai, ʻAlamā 32:42–43). Ko hono fakalea ʻe tahá, te nau aʻusia ha fanauʻi foʻou fakalaumālie–ha fuʻu liliu lahi ʻo e lotó–pea ʻe tupu mei he tupu loloto ʻa e fuʻu ʻakaú ʻi honau laumālié ha fisikituʻa mai e ʻīmisi ʻo e ʻOtuá ʻi honau fofongá. ʻOku mahuʻinga ke fakatokangaʻi ʻoku akoʻi ʻe ʻAlamā ʻa e kau Sōlamí ʻi he vahe 32 ki he meʻa kuo pau ke nau fai ke tali ʻaki e ngaahi fehuʻi ne fai ki he kāingalotu Seilahemalá ʻi he vahe 5.
Toki meʻa fakaofo moʻoni! Fakakaukau angé kia Siosefa Sāmita ʻi hono taʻu 24, ʻikai ha poto fakaʻatamai, ka naʻá ne lau kae hiki ʻo tonu mo faitatau mei ha ʻū laʻi peesi ʻe laungeau ʻoku fakamatalaʻi ai ʻa e ngaahi tefitoʻi tokāteliné, pea naʻe fakahokohoko lelei hono fakamatalaʻi ʻo e tokāteliné ke feau e ngaahi fiemaʻu ʻa kinautolu ʻe akoʻi ki aí, kae mahulu ange aí, ʻoku fekauʻaki tonu mo fakavaʻe e malanga ʻa ʻAlamaá ʻi he mata meʻa-hā-mai ʻa e ongo palōfita ki muʻá: ʻa e misi ʻa Līhai mo Nīfai ki he ʻakau ʻo e moʻuí ʻi he 1 Nīfaí. Kae toe mahuʻinga angé, ʻa e ʻikai ngata pē he ʻaonga ʻa e ongo malangá ni ki he kau Nīfaí mo e kau Sōlamí kae ʻaonga foki kiate kinautolu te nau lau ia ʻi ha taʻu ʻe lau afe mei ai.
Ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ko e Tohi ʻa Molomoná ko e folofola ia ʻa e ʻOtuá. ʻOku moʻoni. Naʻe ʻikai faʻu ʻe Siosefa Sāmita ʻa e tohí ka ko e tokotaha liliu lea ia ʻa e ʻEikí. Naʻe hiki ʻa e tohí ʻe ha kau palōfita he kuonga muʻá ʻi he ngaahi senituli lahi he kuo hilí.
ʻOku ou fakamālō heʻeku toe lau e Tohi ʻa Molomoná. Ko e taimi kotoa pē naʻá ku lau ai, ne u ako ha ngaahi meʻa foʻou ʻa ia ʻoku nau fakamoʻoniʻi ki hoku laumālié ko Siosefa Sāmita e palōfita ʻa e ʻEikí naʻe toe fakafoki mai ai ʻa e ongoongoleleí. Neongo ʻoku lahi ha ngaahi meʻa ʻoku ʻikai ke u ʻiloʻi, ka ko e meʻa ʻe taha ʻoku ou ʻilo pau: ko e Tohi ʻa Molomoná mo hono Toe Fakafoki Mai ʻo e Siasí, ko e konga ia ʻo e “liliu ʻo e meʻa kotoa pē” naʻe tala ʻe he ʻAposetolo ko Pitá he taʻu ʻe 2,000 kuo hilí (Ngāue 3:21).
Hanga Atu Ki Muʻa ʻi he Palani ʻa e ʻEikí
ʻOku ou fie toʻo mai e malanga ʻa ʻAlamā ʻi Seilahemalá ke u fehuʻi atu kiate kimoutolu kakai lalahi kei talavou ʻo e Siasí ʻi he 2006, ʻoku mou “hanga atu nai ki muʻa ʻi he mata ʻoku tui?” ʻOku mou tauhi nai e ngaahi akonaki ʻo e ongoongoleleí ke mou maʻu mo pukepuke Hono ʻīmisí ʻi homou matá? ʻOku mou ʻiloʻi nai e tuʻunga mahuʻinga kuo mou aʻu ki ai ʻi he moʻuí pea mo e fakaʻilonga ʻo ha ngaahi fili mahuʻinga mo tuʻuloa te mou fai he ngaahi taʻu ka hoko maí?
ʻOku ou tui ko e vahaʻa taʻu mei he 18 ki he 30, ko e taha ia ʻo e ngaahi taimi fakatuʻutāmaki mo faingataʻa taha ʻo e moʻuí. ʻOku hoko foki ia ko e ngaahi taimi ʻaonga taha ʻo e moʻuí. Te mou fai ha ngaahi fili mahuʻinga ʻi he ngaahi taʻu ka hoko maí ʻa ia te ne uesia pe tokoniʻi kimoutolu ʻi he moʻui fakamatelié ʻo aʻu ki he taʻengatá. ʻOku ʻamoutolu pē ʻa e ngaahi fili fekauʻaki mo e akó, ngāué, malí, fānaú pea mo e faivelenga ʻi he puleʻanga ʻo e ʻOtuá. Neongo pe ko e hā hoʻomou ngaahi fili he taimi ní, ka te ne uesia kimoutolu ʻo aʻu ki he taʻe ngatá.
ʻE tokoni hoʻomou ʻilo ki he palani ʻa e ʻEikí ʻo fekauʻaki mo e moʻuí, ki haʻomou fai ʻa e ngaahi fili ʻoku fakapotopotó. ʻI he toenga hoku taimi he efiafi ní, ʻoku ou fie lave ai ki he ngaahi taumuʻa ʻo e moʻui matelié ʻi he palani ʻa e ʻEikí pea mo e fekauʻaki ʻa e ngaahi taumuʻa ko ʻení mo e ngaahi fili mahuʻinga ʻe fai ʻe hamou toko lahi ʻi he kahaʻú.
Fakalahi Atu
ʻI he taimi naʻe ui fakataha ai ʻe he Tamaí ʻa ʻEne fānau fakalaumālié ʻi he Fakataha Alēlea he Langí, naʻá Ne fakahā ange kuo taimi ke faʻu ha māmaní koeʻuhí ko “kinautolu ʻe tauhi ki honau muʻaki tuʻungá, ʻe fakalahi kiate kinautolu; . . . pea ko kinautolu ʻe tauhi ki honau tuʻunga hono uá, ʻe fakalahi ʻaki ʻa e nāunau ki honau ʻulú ʻo taʻe ngata pea taʻe ngata” (ʻĒpalahame 3:26). ʻOku tau ʻilo ko e muʻaki tuʻungá ʻa e maama fakalaumālié pea ko e tuʻunga hono uá ʻa e moʻui ko ʻení. Ko e hā e ngaahi founga naʻe “fakalahi ʻaki” kiate kitautolu ʻi heʻetau tauhi ki hotau muʻaki tuʻungá ka tau haʻu ki he moʻui matelié?
ʻOku ʻi ai ha founga ʻe tolu ʻoku fakalahi ʻaki kitautolu ʻi heʻetau haʻu ki he māmaní. ʻUluakí, ʻoku tau maʻu ha sino fakamatelie. Uá, ʻoku makatuʻunga mei he ngaahi meʻa ʻoku tau aʻusia ʻi he moʻui fakamatelié ʻa ʻetau lava ʻo fakahoko e ngaahi meʻa naʻe fie maʻu ke tau fakahokó, pea tau tupulaki ai ʻi he ʻatamai potó, pe māmá mo e moʻoní (vakai, T&F 93:36; 130:18–19). Fakaʻosí, ʻoku tau maʻu ʻa e faingamālie ke kamata ha fāmili taʻengata ʻo tau tanumaki ai ha ngaahi fetuʻutaki makehe, ʻa ia ʻokú ne ʻomi ha nāunau lahi angé. Tau vakaiʻi angé e taumuʻa taki taha.
Ko e Sino Fakamatelié
Ko e sino fakamatelié ko e taha ia ʻo e ngaahi meʻaʻofa maʻongoʻonga ʻo e moʻui matelié. ʻOku akoʻi mai ʻe he folofolá ʻoku ʻikai ngata pē he mahuʻinga ʻa e sinó ki he moʻuí ni ka ʻoku mahuʻinga ki he taʻengatá foki. ʻʻOku lava ke hoko ʻa e sinó ʻi he moʻui fakamatelié ko ha temipale ʻo e ʻOtuá ʻa ia ʻe nofo ai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní (vakai, 1 Kolinitō 6:19–20). ʻOku hanga ʻe he fakafanongo ki he tataki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻo tākiekina ha taha ki he puleʻanga fakasilesitialé. ʻOku mahuʻinga fau e sinó ʻi he taʻengatá, ko ia ne foaki ai ʻe Kalaisi ʻEne moʻuí ke ikunaʻi ʻa e mate fakaesinó mo fakalaumālié foki. ʻI Heʻene fai iá, naʻe malava ai ke toetuʻu ʻa e tokotaha kotoa pē.
Naʻe pehē ʻe Siosefa Sāmita: “Naʻa tau haʻu ki he māmaní ke maʻu ha sino pea ke ʻalu atu ia ki he ʻOtuá ʻi he puleʻanga fakasilesitialé ʻokú ne haohaoa. ʻOku kau he tefitoʻi moʻoni maʻongoʻonga ʻo e fiefiá ʻa hono maʻu ʻo ha sinó.”2
Ko e hā ʻoku mahuʻinga fau ai e sino fakamatelié? Ko e hā ʻene felāveʻi mo hoʻo fiefia ʻi heni mo e moʻui kahaʻú? Ko e hā hono ngaahi taumuʻa fakalangí? Ko ha ngaahi taumuʻa ʻeni ʻe tolu.
- 1. Mālohi toputapu ʻo e fakatupú. Ko e ʻuluaki taumuʻa faka-ʻOtuá ʻoku fekauʻaki ia mo e mālohi toputapu ʻo e fakatupú. ʻOku maʻu ʻe he sinó ʻa e mālohi toputapu ʻo e fakatupú, ʻa ia ʻoku tau malava ai ke maʻu ha fānau mo kamata ha fāmili taʻengata. ʻI he matelié ʻoku fakangatangata pē e vahaʻataimi ʻoku foaki mai ai e mālohi ko ʻení. Kapau ʻoku tau faivelenga mo tauhi e ngaahi fekau fekauʻaki mo hono fakaʻaongaʻí, ʻe toe fakafoki mai ʻa hono mālohí ʻi he Toetuʻú. ʻOku fakahā mai ʻe he folofolá ʻoku maʻu “hono kakato ʻo e fiefiá” he taimi ʻoku fakatahaʻi ai ʻa e sinó mo e laumālié ke taʻe lava ke toe mavahevahé (vakai, T&F 93:33). Ka neongo ia, ʻoku fiemaʻu mo e meʻa lahi ange ia ʻi he Toetuʻú pē kae maʻu “hono kakato ʻo e fiefiá.” ʻI he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, ʻoku akoʻi mai ai ko kinautolu ʻoku nau fakahoko e “fuakava foʻou mo taʻengata ʻo e malí,” pea nau faivelengá, te nau hū ki he tuʻunga māʻolunga taha ʻo e puleʻanga fakasilesitialé pea maʻu e “kakato” ʻo e nāunaú pea “ko e hokohoko
atu ai pē ia ʻo e ngaahi hakó ʻo taʻe ngata” (T&F 131:2; 132:19). Ko e fetuʻutaki ʻi he mali taʻengatá mo e mālohi ke faʻu ha moʻuí ʻokú ne fakatupu ʻa e fiefia ʻi he moʻui fakamatelié pea mo e “kakato ʻo e fiefiá” ʻi he moʻui kahaʻú.
- 2. Ko ha meʻangāue ʻo e ʻatamaí. Ko hono uá, ko e sino fakamatelié ko ha meʻangāue ia ʻo e ʻatamaí. Naʻe akoʻi mai ʻe Palesiteni Poiti K. Peeka ʻa e ʻilo ko ʻení ʻi ha fakamafola fakasatelaite ʻa e CES he taʻu ʻe tolu kuo hilí.3 ʻOku lahi e ngaahi ngāue ʻoku fakahoko ʻi he ʻofá, angaleleí, mo e tokoní ʻa ia ʻoku fie maʻu ki ai ʻa e sino fakamatelié. ʻOku ʻikai ngata pē ʻi hono faitāpuekina ʻe he ngaahi ngāue ko ʻení ʻa e niʻihi kehé, ka ʻokú ne tāpuekina foki mo e tokotaha ʻokú ne fakahokó. ʻOku lava ʻe he laumālié ʻo fai ha ngaahi meʻa lahi, ka ʻoku toe fakalahi ʻe he sino fakamatelié ʻa e ngaahi ngāue ʻe lava ke faí. Ko hono moʻoní, naʻe ʻilo ʻe Palesiteni Siosefa F. Sāmita mei heʻene mata meʻa-hā-maí ki he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié “naʻe lau ʻe he kakai pekiá ʻa e fuʻu fuoloa fau ʻa e mavahe ʻa honau ngaahi laumālié mei honau ngaahi sinó, ko ha nofo pōpula” (T&F 138:50). Ko hono fakalea ʻe tahá, ʻoku ʻi ai ha ngaahi ngāue he ʻikai ke tau lava
ʻo fakahoko hili ʻa e maté ki muʻa pea hoko ʻa e Toetuʻú, pea te tau nofo mo fakaʻamu ke toe maʻu e sino fakamatelié mo e tauʻatāina ʻokú ne ʻomí.
- 3. Ko ha maʻuʻanga ʻo e māmá. Tolú, ko e sino fakamatelié ko ha maʻuʻanga maama ia. ʻOku fakahaaʻi ʻe he kau mataotao he malaʻe ʻo e fīsikí (physics), ko e meʻa fakaesino kotoa pē ʻoku lava ke ne puke ʻa e māmá. Mahalo ne ʻosi ʻiloʻi ʻeni ʻe he tokoua ʻo Sēletí heʻene pehē, “ala ʻaki ho louhiʻi toʻukupú ki he ngaahi maká ni ʻe ʻEiki, ʻo teuteu ia …. koeʻuhí ke ʻi ai haʻamau maama lolotonga ʻa ʻemau folau atu ʻi he tahí” (ʻEta 3:4). Naʻe folofola ʻa e ʻEikí ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻo pehē, “Kapau ʻe hanga taha ʻa homou matá ki hoku nāunaú, ʻe fakafonu ʻa homou sinó kotoa ʻaki ʻa e maama” (T&F 88:67).
Kuo mou fakatokangaʻi nai e maama ʻi he fofonga ʻo kinautolu ʻoku moʻuiʻaki ʻa e ongoongoleleí? ʻI he māhina ʻe fā kuo hilí ne u ʻi he Temipale ʻAkalā Kaná ai. Ko ha kakai Kana kotoa ʻa e kau ngāue ouaú pea ne nau teunga hina. Naʻe ʻilonga lelei e malama ʻa e māmá mei honau fofongá. ʻI hoʻomou moʻuiʻaki ʻa e ongoongoleleí, ʻoku tānaki atu ha maama ki homou sinó pea ko homou sino fakamatelié ʻoku nofo aí.
Fakaʻosí, ʻoku fakahā mai ʻe he ʻEikí kapau te tau moʻuiʻaki e fono fakasilesitialé, ʻe maʻu ʻe hotau sinó ʻi he Toetuʻú ʻa e “nāunau ʻa ia ʻe fakaakeʻaki homou sinó. Ko kimoutolu ʻoku fakaakeʻi ʻe he tufakanga ʻo e nāunau fakalangí, te mou toki maʻu ha meʻa mei ai, ʻio, ʻa hono kakató” (T&F 88:28–29). ʻOku ʻuhinga ʻeni ki he hā? Kapau te tau feinga ke moʻuiʻaki ʻa e ongoongoleleí, ʻe fakaakeʻi hotau sinó ʻe ha konga ʻo e maama fakasilesitialé ʻi he moʻuí ni, pea tau toki maʻu hono kakato ʻo e nāunau fakasilesitialé ʻi he Toetuʻú.
Siʻi ngaahi tokoua mo e tuofāfine, hangē ko e lea ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “ʻOku kau he tefitoʻi moʻoni maʻongoʻonga ʻo e fiefiá ʻa hono maʻu ʻo e sinó.” ʻOku ʻi ai e ngaahi mālohi toputapu ʻo e moʻuí, ko ha meʻangāue ia ʻo e ʻatamaí, pea ʻi heʻene hoko ko ha temipale ʻo e ʻOtuá, ʻokú ne fakatupulaki e ivi ʻo ha taha ke maʻu ʻa e māmá mo e moʻoní. ʻOku mahuʻinga ke tau fakaʻapaʻapaʻi hotau sinó ʻo fakafou ʻi heʻetau teunga tāú, fakaʻehiʻehi mei he angaʻulí pea mo hono tauhi ia ke maʻa mo taʻemelé.
ʻOku ʻi ai mo ha tafaʻaki ʻe taha ʻo e sino fakamatelié ʻoku totonu ke tau lave ki ai. Ko e mālohi ia ʻo e sinó ʻi he fakaʻau ki muʻa e taʻú. Kuo ʻai pea mou fakakaukau ki he faʻahinga mālohi ʻoku maʻu ʻe he sinó ʻi hoʻomou fonongaʻia e moʻuí? ʻOku hanga ʻe he tōʻonga moʻui ʻo e mālohinga fakatuʻasinó mo ʻene felāveʻi mo e tupulaki fakalaumālié ʻo ʻomi ha ʻilo lahi ki he ngaahi fili ʻoku mou fakahokó.
Ivi Fakatuʻasino ʻi he Matelié
ʻOku hā he saati ko ʻení ha fakamatala mei he ngaahi ako ki he sinó ke fakatātaaʻi ʻa e mālohi ʻo e uoua ʻo e tangatá mei hono fāʻeleʻí ki heʻene motuʻá. ʻOku ʻasi atu he tafaʻaki ki laló ʻa hotau taʻu motuʻá mei hono faʻēleʻi pē kitautolú ʻo aʻu ki heʻetau maté. Ko e tafaʻakí leva ʻoku hā ai e mālohi e ngaahi uoua ʻo hotau sinó. ʻI hotau fāʻeleʻí, ʻoku kamata e lainé mei lalo he sātí—ʻoku kei siʻi e mālohi ʻo ha kiʻi pēpē ʻi hono fakafehoanaki ki ha taha lahi. ʻOku tupu vave leva ʻa e lainé ʻi he tupulaki ko ia e sino ʻo e tangatá mei he kei siʻí ki he fatutangatá. ʻOku aʻu e mālohi ʻo e sino fakamatelié ki he tumutumú ʻi he fakaofiofi ki he taʻu 30. ʻOku ʻasi he fakamatalá ʻoku kamata ke holo e mālohi ʻo e uoua ʻo e tangatá mo e fefiné hili hono taʻu 30, ʻi he holo māmālie ko ia ʻa e sinó ʻo aʻu ki he hoko mai ʻa e maté.4

ʻOkú ke ʻi fē ʻi he kalafí ni? ʻOku mou fakaofiofi atu kātoa ki he tumutumú. Koeʻuhí ko e toko lahi taha he haʻofangá he pooni ʻoku teʻeki ai ke taʻu 30, hanga ʻo fakatokangaʻi ʻoku kei tupu pē ho ivi fakaesinó. Ko e meʻa pē ʻokú ke ʻiloʻí ko e fakaʻau ke ke toe mālohi ange. Ka ke tatali pē. He ʻikai fuoloa kuó ke aʻu ki he tumutumú pea kamata hoʻo holó. ʻE fēfē nai ʻi haʻo aʻu ki ai?
ʻOku fai nai ha ofo ʻi he konga lahi ʻo e ngaahi fili mahuʻinga ʻoku fai he moʻuí ʻoku hoko ia he vahaʻa ʻo e taʻu 18 ki he taʻu 30? ʻOkú ke fakaofiofi atu ki he tumutumu ho iví mo e mālohí. ʻOkú ke ongoʻi he ʻikai lavaʻi koe ʻe ha taha! ʻOku kei mamaʻo e maté pea he ʻikai hoko mai ai. Mei he tafaʻaki fakatuʻasinó, ko e taʻu 20 tupú ko e taimi mahuʻinga taha ia ke ke mali ai mo kamata ha fāmilí, he ʻokú ke moʻui lelei mo kei maʻu e ivi ʻoku fie maʻu ke ʻohake ʻaki ha fāmili ʻi he ngaahi taʻu lahi ka hoko aí.
ʻI ha vakai ha taha ki he sātí, mahalo te ne fehuʻi: Ko e hā ʻoku lōloa, mo tuai ai e holó? ʻOku ʻi ai nai ha lēsoni ke ako? Ko e talí ko e ʻio! ʻOku lahi ha ngaahi lēsoni ʻoku akoʻi ki he ʻatamaí mo e laumālié. Ko e taha ʻo e fuofua lēsoni ʻi hoʻo kamata holo ki he motuʻá, ko hoʻo ako ʻo ʻiloʻi ko e tokotaha matelie koe! ʻI heʻeku kei ʻi homou toʻú, naʻe ʻikai ke u teitei fakakaukau te u mate. Hangē pē ko kimoutolú, naʻe fuʻu taumamaʻo fau ia kiate au pea naʻe ʻikai haʻaku fakakaukau ki ai. ʻI he ʻahó ni ʻoku ou fuʻu tō ki loto ʻi he laine ʻo e holó pea ʻoku ou aʻusia ʻa e langá mo e mamahi ʻoku maʻu he fakaʻau ke holo ʻa e sinó. Ko e taimi ní, ʻoku hanganaki mai e maté ia kiate au.
ʻOku ou ʻilo ʻoku fuʻu nounou ʻa e moʻuí neongo pe ko e hā e fuoloa e moʻui ʻa ha taha. ʻOku toe mahino kakato ange foki kiate au e fie maʻu ke ʻi ai ha Fakamoʻuí. ʻOku ʻikai ha founga ʻe lava ke u ikunaʻi ai e mate fakalaumālie mo fakatuʻasinó, ka ne taʻe ʻoua ʻEne ʻaloʻofá. ʻOku ou ʻiloʻi foki ʻoku lahi ha ngaahi tāpuaki ʻoku maʻu ʻamuiange he moʻuí ko e tupu mei he ngaahi fili ne u fai ʻi he vahaʻa ʻo e taʻu 18 mo e 30. Ko e tāpuaki maʻongoʻonga taha ʻoku ou maʻu he moʻuí, ko e tupu ia mei heʻeku ngaahi fili ke (1) mali mo Sisitā Peitimani hili pē ha taimi nounou mei heʻeku ngāue fakafaifekaú, (2) ke fakaʻosi ʻa ʻema feinga akó neongo naʻe ʻikai lahi haʻama meʻa ʻe maʻu, pea (3) ke ma fakafanongo ki he fanafana ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi hono fakatoka e fakavaʻe ʻo ʻema moʻui ki he kahaʻú.
ʻI he aʻu ko ia ha taha ki he konga ʻoku holo ai e moʻuí, ʻoku hoko leva ai ʻa e langá mo e mamahí ko ha taumuʻa mahuʻinga. ʻOku tokoni ia ke tau tukuange e “tangata [pe fefine] fakakakano” naʻe lau ki ai e Tuʻi ko Penisimaní ʻi heʻetau feinga ke fakavaivai ki he ngaahi “ueʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní” (Mōsaia 3:19). ʻOku hanga ʻe he langa mo e mamahi ʻoku aʻusia he konga ki mui ʻo e moʻuí ʻo akoʻi mai ʻa e loto fakatōkilaló, ʻuhinga ʻo e kātaki fuoloá, mahuʻinga ʻo e faʻa kātaki, mo e fakahoungaʻi ʻo e tōʻonga angaʻofá mo e ʻofá pea mo tokoni ʻi hono ako ʻo e fakapotopotó ʻi he meʻa kotoa pē. Ko ha ngaahi ʻulungāanga fakalangi ʻeni. Ki he kau faivelengá, ʻoku hoko e hōloa māmālie ʻo e sinó ko ha meʻasivi ki he laumālié.
ʻE hanga ʻe hoʻo tokangaʻi ho sinó ʻi hoʻo tupu haké ʻo fakatupulaki e faingamālie ke ke moʻui fuoloá. ʻOku mahuʻinga ia he ko e konga lahi ʻo e ngaahi lēsoni ʻoku tau akó ʻoku maʻu ia he konga ki mui ʻo e moʻuí. ʻOku hanga ʻe he puha sikaleti ʻoku ifi ʻi he ʻaho ʻe tahá ʻo fakanounouʻi hoʻo moʻuí ʻaki ha taʻu ʻe 10 ki he 13. Fakatokangaʻi angé ʻa e hōloa ʻo e iví he sātí. ʻOku toe nounou ange ʻa e moʻuí ʻi he faitoʻo konatapú. ʻOku ʻikai ha ofo ʻi hono ʻomi ʻe he ʻEikí ʻa e lao ki he moʻui leleí he kuonga kotoa pē.

Siʻoku ngaahi kaungāmeʻa kei talavou, ʻoku fakapapauʻi mai ʻe he Fakalelei mo e Toetuʻu ʻa e ʻEikí ʻa hono mahuʻinga ʻo e sino fakamatelié. ʻOfa ke mahino pea tau fakaʻapaʻapaʻi e ngaahi fatongia mahuʻinga ʻo e sinó ʻi he moʻui matelié pea ʻi he taʻengatá .
Ko e ʻAtamai Potó, pe Māmá mo e Moʻoní
Ko e taumuʻa fakaʻeiʻeiki hono ua ʻi he moʻui fakamatelié ko hono maʻu ʻo e ʻatamai potó, pe māmá mo e moʻoní (vakai T&F 93:36). ʻOku fakaʻuhingaʻi ʻe he tikisinalé ʻa e ʻatamai potó (intelligence) “ko e malava ke maʻu mo fakaʻaongaʻi ʻa e ʻiló.”5 Ka ʻoku kiʻi kehe hono fakaʻuhingaʻi ia ʻe he ʻEikí ʻa e foʻi lea ko e ʻatamai potó. ʻOkú Ne toe tānaki atu ia ki ai. ʻOku ʻikai ngata pē ʻi he “malava ke maʻu mo fakaʻaongaʻi ʻa e ʻiló” ka ke fakaʻaongaʻi fakapotopoto ia ʻi he māʻoniʻoni. Naʻe folofola e ʻEikí, “ʻOku liʻaki ʻe he māmá mo e moʻoní ʻa e tokotaha angakoví na” (T&F 93:37).
Ko e māmá ko ha ʻulungāanga ia ʻo e ʻOtuá. Naʻe pehē ʻe he ʻAposetolo ko Sioné, “Ko e māmá ʻa e ʻOtuá pea ʻoku ʻikai ʻiate ia ha fakapoʻuli siʻi” (1 Sione 1:5). Naʻe pehē ʻe Sīsū ko Ia ʻa e “maama ʻo māmaní” (Sione 8:12). Ko e ongoongoleleí ko ha pōpoaki ia ʻo e māmá (vakai T&F 45:9). Ko ha kaveinga mahuʻinga ia ki he fānau ʻa e ʻOtuá ke nau maʻu ʻa e māmá—ke hoko ʻo hangē ko Iá. Kuo pau ke tau fakamoʻoniʻi ʻi he moʻui matelié ʻoku tau taau ʻaki ʻetau talangofua ki Heʻene ngaahi fekaú. Ko e palé ko ha nāunau pe maama ʻoku lahi angé (vakai, ʻĒpalahame 3:25–26). ʻOku pehē ʻe he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá “Ko e meʻa ʻoku tupu mei he ʻOtuá ko e māmá ia; pea ko ia ia ʻokú ne tali ʻa e māmá mo ne fai atu ai pē ʻi he ʻOtuá, te ne maʻu ʻa e maama lahi ange; pea ʻe ʻāsili ai pē ʻo ngingila ange ʻa e maama ko iá ʻo aʻu ki he ʻaho haohaoá” (T&F 50:24).
Kuo foaki mai ʻe he ʻEikí ha maʻuʻanga maama fakalaumālie ʻe ua. Ko e ʻuluakí ko e Maama ʻo Kalaisí. ʻOku foaki e maama ko ʻení ki he tokotaha kotoa pē ke ne “ʻiloʻi ʻa e leleí mei he koví” (Molonai 7:15–16; vakai foki, Sione 1:9; T&F 84:46). Ko e maʻuʻanga maama hono uá ko e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻa ia ʻoku foaki ki he kāingalotu ʻo e Siasí. ʻOku lahi e ngaahi meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ʻa ia ʻokú ne fakamaama mo fakamālohia kitautolu, tautefito ki heʻetau fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí mo ha toe ngaahi founga kehe pē.
Ngaahi Hala Fakalaumālie ʻe Tolu
ʻOku fakahaaʻi mai ʻe he kalafi ko ʻení ha ngaahi hala fakalaumālie ʻe tolu ʻe lava ke foua ʻe ha taha ʻi he moʻuí. Ko e konga ki ʻolungá ʻoku fakatau ia ki he puleʻanga fakasilesitialé. Hangē ko ia ne u lave ki ai ʻi muʻá, ko kinautolu ʻoku nau ʻi he hala ko ʻení ʻoku nau maʻu ha maama lahi ange ʻi he kotoa ʻo ʻenau moʻuí. ʻOku hoko ʻení he “ʻoku nau poto pea kuo nau tali ʻa e moʻoní mo maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ke hoko ko honau fakahinohino” (T&F 45:57).
“Ko kinautolu ko e faʻahinga ia naʻe tali ʻa e fakamoʻoni ʻo Sīsuú mo tui ki hono huafá pea naʻe papitaiso . . .
“. . .ʻo nau maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi he hilifaki ʻo e nima. . . .
“Ko kinautolu ko e faʻahinga ia . . . ʻa ia kuo nau maʻu mei hono fonú pea mo hono nāunaú” (T&F 76:51–52, 56).
ʻOku ako e niʻihi fakafoʻituitui ko ʻení mei he Laumālie Māʻoniʻoní mo e Maama ʻo Kalaisí. Fakatokangaʻi ange ʻa e tupu vave e laine fakasilesitialé ki he kāingalotu kei talavou ʻo e Siasí. ʻOku hanga ʻe he papitaisó mo e ngaahi ueʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi he ngaahi taʻu lahi, ʻo ʻomi ha maama lahi ange ki ha taha.

ʻOku fakatau e hala hono uá ki he maama fakatelesitialé. ʻOku ʻi ai ha tupulaki fakalaumālie ʻi he halá ni foki, ka ʻoku tōnounou mei he tuʻunga naʻe totonu ke aʻusiá. ʻI he hala ko ʻeni ʻi lotó, ʻoku fakatou tali mo ako ai e tangatá mo e fefiné mei he Maama ʻo Kalaisí kae ʻikai mei he Laumālie Māʻoniʻoní. Ko kinautolu ʻa e “kakai angatonu ʻo e māmaní, ʻa ia naʻe fakakuihi ʻe he olopoto ʻa e tangatá.
“. . . [ʻoku nau] maʻu ha tufakanga mei hono nāunaú, kae ʻikai ko hono fonú” (T&F 76:75–76).
Ko e hala hono tolú, pe taupotu ki laló, ʻoku fakatau ia ki he puleʻanga fakatilesitialé. ʻOku fakafisingaʻi ʻe he kakai ʻoku fou he halá ni ʻa e Maama ʻo Kalaisí pea mo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOku nau kākā, kaihaʻa, tono, mo manako ke loi (vakai, T&F 76:103). Neongo te nau maʻu e nāunau fakatilesitialé ʻi he Toetuʻú, ka ʻoku mole mei he faʻahingá ni ʻa e māmá ʻi he moʻui matelié. Hangē ko e lea ʻa Paulá, “kuo hunuhunu honau ʻatamaí ʻaki ʻa e ukamea vela” (1 Tīmote 4:2) pea ʻikai ke nau tali e ngaahi ueʻi ʻa e Laumālié.
Ko e Ngaahi Nunuʻa ʻo e Angahalá
ʻOku vakai e saati hokó ki he ngaahi nunuʻa ʻo e angahalá. Tau pehē ʻoku fononga atu ha taha he hala ki he silesitialé peá ne faiangahala. Ko hono nunuʻá ko e mole meiate ia ʻa e māmá.6 ʻOku hanga ʻe hono tali ʻo e koví ʻo holoki e fakalakalaka ʻa ha taha ʻi he mavahe ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻE lava nai ke toe foki ki he hala ʻi ʻolungá? ʻIo, ʻe lava ke toe foki ha taha ʻo fakafou ʻi he tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí mo e fakatomalá. Tau pehē ʻoku kaihaʻasi ʻe ha taha ha kato paʻanga kehe. Ko e hā e meʻa kuo pau ke fai ʻe ha taha ke fakafoki ʻaki e lainé ki ʻolunga pea toe kaka ki he hala māʻolunga angé? ʻE toe kamata foki ki he hala ʻi ʻolungá ʻaki ʻene ʻiloʻi ʻa e angahalá, ongoʻi fakatomala moʻoni pea kole ke fakamolemoleʻi ia ʻe he tokotaha ʻoku ʻaʻana e koloá pea pehē foki ki he ʻEikí, fakahaaʻi ha ongoʻi loto-mamahi, fakafoki e kato paʻangá, pea mo fakaʻehiʻehi mei hano toe fai ʻo ha angahala. ʻE fuoloa ke fakamoʻoniʻi ʻe ha taha kuó ne fakatomala, ka ʻoku malava ke
toʻo atu e ngaahi nunuʻa ʻo e angahalá ʻo fakafou ʻi he tui ki he Fakalelei ʻa e ʻEikí.

Fakakaukau angé ki he tūkunga ko ʻení ʻa ia ʻoku toe kiʻi mamafa ange ia. Tau pehē ʻoku hanga ʻe ha feʻauaki ʻa ha tamasiʻi mo ha taʻahine ʻo maumauʻi ʻena moʻui maʻá. ʻOku lahi ange heni e mole ʻa e māmá ia ʻi he kaihaʻasi ʻo e kato paʻangá. ʻE lava nai ke toe foki e ongo meʻa kei talavoú ni ki he hala ki he silesitialé? ʻIo, ʻoku malava ka ko e hā e foungá? ʻE founga fēfē haʻana toe maʻa? He ʻikai lava ke toe fakafoki ʻe he tamasiʻí ʻa e angamaʻá ki he taʻahiné, pe fakafoki ʻe he taʻahiné e angamaʻá ki he tamasiʻí. Ko e toko taha pē te ne lava ʻo fakafoʻou ʻa ʻena angamaʻá ko e ʻEikí. Ko ia pē ʻokú Ne maʻu e mālohi ke toe fakafoki ʻa e angamaʻá mo fakamaʻa e kakai kei talavoú.
Ko e hā e meʻa te na fakahoko ke lava ai ʻení? ʻOku ʻosi mahino he ʻikai feʻunga pē ʻa e fefakamolemoleʻaki ʻa e ongo meʻa kei talavoú ni mo na fakamamaʻo mei hano toe fakahoko he kahaʻú. Kuo pau ke na fokotuʻu ha vā fetuʻutaki mo e ʻEikí, ʻo kamata mei he vetehia ki he pīsopé. Kuo pau ke na fekumi ki he fakamolemole ʻa e ʻEikí mo maʻu ʻa ʻEne falalá! ʻE fie maʻu ha taimi, tui mo ha ngāue lahi ke na fakahoko kae lava ke na foki ki hona tuʻunga kakató. Kae fakafetaʻi ʻe toe foki mai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻo tataki kinaua ki ha hala māʻolunga ange ʻi heʻena ʻinasi he ngaahi fua ʻo e Fakaleleí ʻo fakafou heʻena tuí mo e faivelenga ʻi hono tauhi e ngaahi fekaú.
Siʻi ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ʻoku mahuʻinga ke tau nofo maʻu ʻi he hala ki he silesitialé. Fakaʻapaʻapaʻi homou sinó mo fakaʻehiʻehi mei he faiangahalá, pea ko e maama lahi ange te mou maʻu he moʻui matelié, te ne nofoʻia ʻa kimoutolu pea ʻe ʻaonga ia ʻi he maama kahaʻú (vakai, T&F 130:18–19).
Ko e Fāmilí
Ko e taumuʻa maʻongoʻonga hono tolu ʻo e moʻui matelié, ke mali mo kamata ha fāmili taʻengata. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Hingikelī ʻoku ʻikai ha meʻa ʻe toe mahuʻinga ange ʻi he fāmili ʻo ha taha.7 ʻI he fakamafola fakasatelaite fakamāmani lahi ne toki fai fekauʻaki mo e fāmilí, naʻe lave ai ʻa ʻEletā L. Tomu Peuli mei he Tohi Fakahinohino Maʻá e Fāmilí ʻoku pehē “Ko e fāmilí ko e tefitoʻi ʻiuniti ia ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní pea ko e ʻiuniti fakasosiale mahuʻinga taha ia he moʻuí ni mo e taʻengatá.”8
Naʻe akonaki ʻa Siosefa Sāmita ʻo pehē, “He ʻikai ke tupulaki ha tangata mo ha fefine hili ʻena maté tuku kehe pē ʻo ka na toki fakahoko ʻa e fuakava taʻengatá ʻo na mali ki he taʻengatá ʻi he moʻuí ni ʻi he mālohi mo e mafai ʻo e Lakanga Fakataulaʻeiki Māʻoniʻoní; he ʻikai ke na maʻu ha fānau hili ʻa e toetuʻú.”9 ʻOku fakahā mai ʻe he fanongonongo ki māmani kau ki he Fāmilí ko e “malí ʻi he vā ʻo ha tangata mo ha fefine, naʻe tuʻutuʻuni ia ʻe he ʻOtuá . . . pea ko e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻa e Fakamoʻuí ki he ikuʻanga taʻengata ʻo ʻEne fānaú.”10
Ko e hā ʻoku fuʻu mahuʻinga ai ʻa e malí mo e fāmilí? ʻI he fakamafola fakasatelaite fakamāmani lahi naʻe toki faí, naʻe ʻomi ai ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā ha ʻuhinga fakatokāteline ʻe ua. ʻUluakí: “Ko e ngaahi natula ʻo e laumālie ʻo e tangatá mo e fefiné ke na fefakahaohaoaʻi ʻaki mo fefakakakatoʻaki, pea ko ia naʻe fakataumuʻa ai e tangatá mo e fefiné ke na fakalakalaka fakataha ki he taʻengatá.”11 Ko hono ʻuhinga ia naʻe pehē ai ʻe Pita ko e tangatá mo e fefiné ko ha kaungā hoko fakataha ʻa kinaua ki he moʻui taʻengatá (vakai, 1 Pita 3:7). Pea naʻe pehē ʻe Pita, “ʻoku ʻikai ai ʻa e tangatá kae ʻi he fefiné, pea ʻoku ʻikai ai ʻa e fefiné kae ʻi he tangatá, ʻi he ʻEikí” (1 Kolinitō 11:11). “Tuʻunga ʻi ha palani fakalangi, ʻoku fakatou fie maʻu ʻa e tangatá mo e fefiné ke na ʻomi ha fānau ki he moʻui matelié pea fokotuʻu mo e ʻātakai lelei taha ki hono ʻohake mo lehilehiʻi ai ʻo e fānaú.”12
ʻOku ngāue ʻa e tangatá mo e fefiné ke hanga ʻe he tokotahá ʻo fakakakato ʻa e ngaahi fiemaʻu ʻa e tokotaha ko ē ʻi he tafaʻaki fakatuʻasinó, fakalaumālié, fakaelotó, mo fakaʻatamaí. ʻOku kehekehe hotau ngaahi mālohingá, pea ko e nofo-mali ʻoku fakahoko ʻi he angamāʻoniʻoní, ko ha fengāueʻaki ia ʻoku tupu mei ai ha toe lahi ange ʻa e tupulaki fakalaumālié koeʻuhí pē ko e ngaahi faikehekehe ko ia ʻi he tangatá mo e fefiné.
Ko e fāmilí ko e feituʻu lelei taha ia ke akoʻi ai e fānaú. ʻOku hoko e tamaí mo e faʻeé ko ha ngaahi sīpinga mahuʻinga. ʻOku faʻu e moʻui fakaʻapaʻapá mo e ngaahi tefitoʻi ʻulungāanga ʻoku ʻiloʻi ai e fānaú ʻe he feʻofaʻaki ʻa e tamaí mo e faʻeé pea mo ʻena ʻofa kiate kinautolú. Ko ʻapi mo e fāmilí ʻa e feituʻu ʻoku ʻiloʻi ai ʻe he fānaú ʻa e fetuʻutaki ʻo e ʻofá, ako ai e angamaʻá, faitotonú mo e hoko ko ha tangataʻifonua leleí. Ko ʻapi ʻa e feituʻu ʻoku ako ai e fānaú ke fakaʻapaʻapaʻi e niʻihi kehé. Ko hono fakalea ʻe tahá, ko e fāmilí ko e faʻunga lelei taha ia ki he tupulaki fakalaumālie ʻa e ongo mātuʻá mo e fānaú.
ʻOku kehe e vakai ia ʻa e māmaní ki he nofo-malí mo e fāmilí, mei heʻetau vakaí. Ko e angamahení ʻoku sio ʻa e niʻihi ʻi he māmaní ki he malí ko ha feohi mo ha fetuʻutaki faka-taimi pē. ʻOku pehē ʻe ha niʻihi ko e taumuʻa ʻo e malí kiate kinautolu ke maʻu ha fiefia mo ha fiemālie fakafoʻituitui. ʻI he hoko mai e taimi faingataʻá, ʻoku mole atu leva e ngaahi ʻuhinga lelei ke paotoloaki ʻaki ʻa e feohí, pea faʻa ngata leva ʻa e fetuʻutakí. ʻOku toe fakautuutu ange e toko lahi ʻa e kakai lalahi ʻoku nau fili ke ʻoua te nau mali ka ke nau nonofo fakataha pē ʻo ʻikai fakalao. Ko ia ko e feohi nounou tahá e ngaahi feohi ko ʻeni ʻoku nau fakahokó.
Ngaahi Vā Fetuʻutaki ʻe Tolu
ʻOku hā he seti saati hokó ʻa e ngaahi faikehekehe ʻi he taʻe malí, mali sivilé, pea mo e mali ki he moʻuí ni mo e taʻengatá. ʻOku fakaʻaliʻali atu ʻe he fika ʻuluakí ʻa e feohi ʻa ha tangata mo ha fefine he taimi ʻoku ʻikai ai ha aleapaú. ʻOkú na nofo fakataha ka ʻokú na tuʻu mavahevahe pē. ʻOku fakangatangata pē ʻa e fepalōmesiʻaki ʻoku faí, pea ʻikai ha fehokotaki fakalao ʻi hona vaá. Hangē ko e fiemālie fakafoʻituituí pē ʻa ʻena taumuʻá. Koeʻuhí ʻoku ʻikai ha aleapau, ʻoku siʻisiʻi ai ke malu e fānau ʻoku fāʻeleʻi he tūkunga ko ʻení. ʻOku pelepelengesi hono vā fetuʻutakí, pea faʻa nounou maʻu pē ʻa ʻena nofó.


ʻOku fakaʻaliʻali atu ʻe he fika uá ʻa e mali sivilé. ʻOku tala atu ʻe he ngaahi foʻi taó ʻa e fepalomesiʻaki ʻoku fai ʻe ha tangata mo ha fefine ʻi heʻena aleapau malí. ʻOkú na palōmesi ke fetauhiʻaki kae ʻoua ke fakamāvae ʻa kinaua ʻe he maté. ʻOku fakaʻilongaʻi e aleapaú ʻe ha mafai fakapuleʻanga. ʻOku ʻi ai pē ha tuʻunga malu ki he fānaú tupu mei he taumuʻa mo e fepalōmesiʻaki kuo fai ʻe he ongomātuʻá. Kae meʻapangó, ʻoku lahi fau e mali fakapuleʻanga ʻoku moveté koeʻuhi ko hono maumauʻi ʻe he kakaí ʻenau palōmesí. ʻI ha ngaahi tūkunga lahi, ʻoku siʻi liʻaki ai ha kakai fefine, fānau mo ha kakai tangata ʻo nau fakaʻofa.
ʻOku fakaʻaliʻali mai ʻe he fika tolú ʻa e nofo mali ki he moʻuí ni mo e taʻengatá. ʻOku kamata e fetuʻutaki ko ʻení ʻe ha fuakava toputapu ʻi he vā ʻo e tangatá, fefiné mo e ʻEikí. ʻOku fefuakavaʻaki e fefiné mo e tangatá peá na fuakava mo e ʻEikí. ʻOku tala mai ʻe he ngaahi foʻi taó ʻa e fuakava mo e palōmesi ne faí. ʻOku palōmesi e tangatá ki he fefiné te ne fakaʻapaʻapaʻi mo tokangaʻi ia pea he ʻikai ha taha ʻe toe muʻomuʻa hake ʻiate ia. ʻOku kau ʻi he “ʻikai ha tahá” ʻa e tamaí, faʻeé, ngaahi kaungāmeʻá, pea ko ha toe fefine kehe. ʻOkú ne palōmesi foki ki he ʻEikí te ne moʻuiʻaki ʻa e ongongoleleí mo ʻoange ʻa e fakaʻapaʻapa ʻoku tuha mo e fefiné. ʻOku fai ʻe he fefiné ʻa e ngaahi palōmesi tatau ki he tangatá mo e ʻEikí. Pea fakaʻosí leva, ʻoku fai mai ʻe he ʻEikí ha talaʻofa fakaofo ki he tangatá mo e fefiné ʻo fakatatau mo ʻena faivelengá.
ʻOku pau ange ʻa e fetuʻutaki tapa tolu ko ʻení ʻi he foʻi tao pē ʻe tahá. ʻI he taimi ʻoku mahino ai e ngaahi fetuʻutaki tuʻuloa ko ʻení, ʻokú ne fakatupulaki ʻe ia ʻa e loto falalá, fakamamafaʻi e ngaahi tukupā ʻoku fakahokó, mo ʻomi ha ivi lahi ange ki he nofo-malí. Fakatokangaʻi ange ko e ofi ange ko ia ʻa e tangatá mo e fefiné ki he ʻEikí, ko e vāofi ange ia ʻo ʻena feohí. Ko e fakapulipuli ki he nofo-malí ko e moʻuiʻaki ʻa e ongoongoleleí pea fulihi ʻa e foʻi tapatolú ke hoko ko ha foʻi siakale taʻengata.
Ko e fāmili taʻengatá ko e taha ia ʻo e ngaahi meʻaʻofa maʻongoʻonga ʻo e moʻui matelié. Naʻe fakataumuʻa ho tuʻunga he moʻuí, ʻi he fakatuʻasinó mo e fakalaumālié, ke ke hanga ʻo kamataʻi. ʻOkú ke maʻu e Laumālie Māʻoniʻoní ke tataki koe ʻi he ngaahi fili mahuʻinga ko ʻení. Ka kuo pau ke ke fai hoʻo filí. He ʻikai fai ia ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní maʻau. ʻOku ʻikai ko Hano fatongia ia pea he ʻikai ke Ne faʻao hoʻo tauʻatāina ke filí. Neongo ia, ʻe ʻoatu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa e nonga ki ho lotó ʻi he taimi te ke fai ai ʻa e fili totonú.
Siʻi ngaahi tokoua mo e tuofāfine, manatuʻi e ngaahi meʻaʻofa maʻongoʻonga ʻo e moʻui fakamatelié: ko e sino fakamatelié, maama ʻoku lahi angé pea mo e fāmili taʻengatá. ʻOku toputapu e ngaahi meʻaʻofá ni. ʻOfa ke fai tāpuekina kimoutolu ʻe he ʻEikí ʻi he tuʻunga mahuʻinga ko ʻeni ʻo e moʻuí ʻoku mou ʻi aí koeʻuhí ke mou lava ʻo maʻu kakato e ngaahi talaʻofa maʻongoʻonga kātoa ko ʻeni ʻe tolú. ʻOku ou lotua ke tāpuakiʻi kimoutolu ʻe he ʻEikí, ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.
NGAAHI MAʻUʻANGA FAKAMATALÁ
1. Gordon B. Hinckley, “A Testimony Vibrant and True,” Ensign, ʻAokosi 2005, 6.
2. Teachings of the Prophet Joseph Smith, sel. Joseph Fielding Smith (1976), 181.
3. Vakai, Boyd K. Packer, The Instrument of Your Mind and the Foundation of Your Character (faeasaiti ʻa e CES maʻá e kakai lalahi kei talavoú, ʻaho 2 ʻo Fēpueli, 2003).
4. Vakai, William D. McArdle, Frank I. Katch mo Victor L. Katch, Essentials of Exercise Physiology, 2nd ed. (2000), 558.
5. The American Heritage Dictionary of the English Language (1969), “intelligence,” 682.
6. Vakai, Teachings of the Prophet Joseph Smith, 67; 2 Nīfai 28:30.
7. Vakai, Gordon B. Hinckley, “Rejoicing in the Privilege to Serve,” Fakataha Ako Fakatakimuʻa Fakamāmani Lahi, Sune 21, 2003, 22.
8. “Organization and Purpose of the Family,” Family Guidebook (2001), 1.
9. Teachings of the Prophet Joseph Smith, 300–301.
10. “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani,” Liahona, Nōvema, 1995, 102.
11. David A. Bednar, “Marriage Is Essential to His Eternal Plan,” Worldwide Leadership Training Meeting: Supporting the Family, Feb 11, 2006, 3.
12. Bednar, “Marriage Is Essential,” 4.
© 2006 ʻe he Intellectual Reserve, Inc. Maʻu e totonu fakalao kotoa pē. Paaki ʻi he USA. Fakangofua ʻi he lea faka-Pilitānitá: 6/05. 00939.900